پایان نامه رشته حقوق درباره : بیت‌المال

دانلود پایان نامه

فراوان به خویشان و هم درباره استقراض از بیت‌المال، لب به اعتراض گشودند. (یعقوبی، بی‌تا، 174)
عوامل انقلاب و شورش بر ضد عثمان یکی دو تا نبود. یکی از عوامل انقلاب، بذل و بخشش‌های بی حساب خلیفه به فامیل خود بود. هر چند تاریخ نتوانسته است همه آن‌ها را به دقت ضبط کند و حتی طبری کراراً تصریح می‌کند که «من به جهت عدم تحمل اغلب مردم، از نوشتن برخی از انتقادها و اشکالات که از جانب مسلمانان بر خلیفه شده است خودداری می‌کنم». (طبری ، بی‌تا، ج5، 232)
عثمان‌بن‌عفّان در خلافت خود(23-35 ق)، در ارتباط با بیت‌المال دو رفتار بدعت‌آمیز را پایه گذارد: انباشتِ اموال در بیت‌المال، و دیگری بخشش دلبخواهی از بیت‌المال. درباره‌ی انباشت اموال از سوی عثمان، وی در سال34 ق، هنگامی‌که اعتراضات عمومی بر ضد او به اوج رسید،‌ با شماری از فرمانداران و گماشتگانش که به مدینه آمده بودند، به رایزنی پرداخت. در آن میان، عبدالله‌بن‌سعد ‌بن ‌ابی‌سَرْح به عثمان پیشنهاد داد که اموال را از بیت‌المال بیرون آورَد، و میان‌ مردم تقسیم کند. (طبری، 1363، ج4، 334)
خلافکاری‌ها و روش ضد اسلامی عثمان و در رأس آن‌ها سپردن حکومت بدست امویان و غارت بیت‌المال توسط آنان و بی‌توجهی او به تذکر‌ها و انتقادهای حق‌جویان و اصلاح‌طلبان و تبعید و شکنجه آنان، خشم مردم مسلمان را برانگیخت و سرانجام با یک شورش عمومی، مدتی خانه عثمان را محاصره کردند و سپس اورا کشتند. قتل عثمان سکوی پرشی بود برای معاویه جهت دستیابی به آرزوهای دیرینه‌اش. زیرا بیشترین سود را از این حادثه و آشفتگی‌های پس از آن را معاویه برد. (یعقوبی، بی‌تا، 372)
یکی از روشن‌ترین خواسته‌های معترضان به عثمان، برپایی عدالت و رفع تبعیضات ناروا بود. اجرای عدالت، از وظایف اصلی و اساسی حاکم اسلامی است و در هیچ شرایطی، نباید از آن چشم پوشی کند. از این رو امام علی(علیه‌السلام) در این زمینه چنین می‌فرماید:
«أیُّها الناس! إنَّ لی علیکم حَقّاً و لَکم علَّی حقٌ فأمّا حقُّکم علَّی فالنصیحهُ لکم و توفیرُ
فیئکم علیکم»(نهج البلاغه، خطبه 34)

دانلود پایان نامه

اینجا فقط تکه های از پایان نامه به صورت رندم (تصادفی) درج می شود که هنگام انتقال از فایل ورد ممکن است باعث به هم ریختگی شود و یا عکس ها ، نمودار ها و جداول درج نشوندبرای دانلود متن کامل پایان نامه ، مقاله ، تحقیق ، پروژه ، پروپوزال ،سمینار مقطع کارشناسی ، ارشد و دکتری در موضوعات مختلف با فرمت ورد می توانید به سایت  40y.ir  مراجعه نمایید.

رشته حقوق همه گرایش ها : عمومی ، جزا و جرم شناسی ، بین الملل،خصوصی…

در این سایت مجموعه بسیار بزرگی از مقالات و پایان نامه ها با منابع و ماخذ کامل درج شده که قسمتی از آنها به صورت رایگان و بقیه برای فروش و دانلود درج شده اند

ای مردم! مرا بر شما و شما را بر من، حقی واجب شده است: حق ِشما بر من، آن است
که از خیرخواهی شما، دریغ نورزم، و بیت‌المال را میان شما عادلانه تقسیم کنم.
اینک، علی‌بن‌ابی‌طالب(علیه‌السلام) در جایگاه امیرالمؤمنین و خلیفه باید این خواسته را محقق می‌ساخت. علی(علیه‌السلام)، خود در پی تحقق این آرمان الهی و انسانی بود. هنگام بیعت با او، کسانی هم‌چون: مروان بن‌حکم، سعید‌بن‌عاص و ولید بن‌عُقبه، که پیش‌تر بیت‌المال مسلمانان را به یغما برده بودند، با وی شرط کردند که آن‌چه از اموال و املاک در دست دارند، به آنان ببخشد. علی(علیه‌السلام) با شنیدن چنین شرطی‌ به خشم آمد، و فرمود: «بر من روا نیست که از حقّ‌ُ‌الله تعالی درگذرم؛ و …‌هرآن چه که برای خدا و مسلمانان باشد، عدالت فراگیرتان خواهد بود». (یعقوبی، بی تا، ج‏2، ‏178- 179)
علی(علیه‌السلام) به تقسیم بیت‌المال، نگاهی دین‌مدارانه داشت. ایشان پس از تقسیم اموال محل بیت‌المال را جارو می‌کرد، و در آن‌‌جا دو رکعت نماز می‌خواند، و سپس روی به‌همان جا می‌گفت: «‌روز‌قیامت برایم گواهی ده که من در تو، مال را از مسلمانان حبس نکردم». (کوفی، بی‌تا، 49 -50)
گفتار سوم – منشأ پیدایش بیت‌المال در زمان امویان
در نتیجه فتوحاتی که نصیب مسلمانان گردید، در عراق و شام زمین‌هایی یافت شد که مالک معینی نداشتند و به آنان «صوافی»، (طبری، بی‌تا، ج3، 586) گفته می¬شد درآمد آن‌ها به مصرف مصالح عموم مسلمانان می‌رسید. هنگامی که معاویه بن ابی سفیان به حکومت رسید صوافی را خاصه خلیفه قرار داد. معاویه نسبت به شام و الجزیره و یمن نیز همین‌گونه رفتار کرد. (یعقوبی، بی‌تا، 167-166) این امر در تمام دوران حکومت امویان توسعه یافت، چه خلفای آن‌ها زمین‌های بسیاری را تیول خود و نزدیکان خویش قرار دادند و خزانه‌ها و بیت‌المال را زیر دست آورده بودند. (یعقوبی، بی‌تا، ج2، 218)
اما در مورد جزیه و خراج، عمربن‌عبدالعزیز در دوران خلافتش تدابیر تازه‌ای اتخاذ و راه حلی برای حفظ حقوق بیت‌المال و رعایت مقررات اسلامی وضع کرد، چه به کارگزارانش دستور داد جزیه را از کسی که مسلمان شده نگیرند (مقریزی، 1845، 99؛ جرجی زیدان، 1922، 210) و در مورد خراج آن را به منزله مال‌الاجاره زمین قرار داد، تا هر کسی زمینی را در تصرف دارد چه از مسلمانان باشد یا ذمی، آن را بپردازد اگر چه ذمی مسلمان شده باشد زیرا در این صورت جزیه از او ساقط می‌شود، لیکن زمین هم‌چنان مشمول پرداخت خراج خواهد بود. (ابن اثیر، بی‌تا، 254؛ جرجی زیدان، 1922، 313) در سال 110ق (728 م) جزیه‌ای را درباره برخی از مردم سمرقند که اسلام اختیار کرده بودند برقرار کردند. (ابن اثیر، بی‌تا، 275)
در عصر خلفای بنی‌امیه، بر مقدار مالیات افزوده شد و جز در زمان عمر‌بن‌عبدالعزیز، بیشتر زمامداران از حدود اسلام و پیشینیان تجاوز کردند. در اثر اجحاف حجاج با شهرهای عراق وضع بدی پیدا کرد. معاویه به وردان، فرمانروای مصر نوشت که بر مالیات سرانه مصری‌ها قیراطی بیفزاید، یکی از برادران حجاج در یمن املاک بعضی را مصادره کرد و گذشته از مالیات عشر، مالیاتی بر یمنی ها مستقر داشت که خشم و کینه آن‌ها را بر انگیخت.
بنابراین آن‌چه در این‌باره می‌توان گفت آن است که بیت‌المال در این زمان بر قدرت بنی‌امیه و نزدیکان آن‌ها افزود، و خلافت به صورت ملک موروثی درآمده بود. حکام نیز با بذل و بخشش‌های مالی بسیار در صدد یافتن طرفدار برای خود بودند، بی‌آن که برای آن‌ها ناظری وجود داشته باشد. از سوی دیگر در عصر امویان، قسمتی از درآمد بیت‌المال برای کندن نهرها و اصلاح آن‌ها به کار می‌رفت، مخارج زندانیان و اسرا، حقوق سپاهیان و امیران سپاه از بیت‌المال پرداخت می‌شد و نیز از درآمد بیت‌المال جوایزی به دانشمندان و ادبا می¬داد.
گفتار چهارم – منشأ پیدایش بیت‌المال در زمان عباسیان
در سال 132 ق (749م) که خلافت به عباسیان رسید تحول مهمی در اوضاع پدید آمده آن‌ها به خصوص توجه خود را به سوی عراق معطوف کردند. در زمان منصور در جمع‌آوری خراج نظام مسامحی و اندازه‌گیری زمین ترک، و از روش مقاسمه پیروی شد و این نظام تازه را نسبت به گندم وجو، که اکثر محصولات عراق را تشکیل می‌داد نیز به اجرا در آوردند، بدین صورت که اگر زمین کشت می‌شد خراج را از محصول آن می‌گرفتند و اگر کشت نمی‌شد چیزی از آن اخذ نمی‌شد. (ماوردی، 450، 191-190)

اما سهم بیت‌المال از این مقاسمه، همان است که مهدی فرزند منصور آن را مشخص کرده و آن عبارت است از «اگر زمین از آب باران سیراب شود، نصف محصول و اگر با دلو آبیاری گردد، ثلث و چنان‌چه با چرخ آب، آب داده شود ربع محصول آن، سهم بیت‌المال خواهد بود و غیر از این، چیزی بر آن ها نیست. (ماوردی، 450، 191)
یزید‌بن‌عبدالملک (خلافت: 126 ق)، اموالی بالغ بر چهل وهفت میلیون دینار را، که از پیش در بیت‌المال انباشته شده بود، میان مردم توزیع کرد. (یعقوبی، بی‌تا، ج2، 336) و برای آن که از فشار مالی بر مردم بکاهد، دریافت‌های کلان از بیت‌المال را کم کرد، و به همین سبب، به یزید ناقص شهرت یافت. (قلقنشدی، بی‌تا، 182-183)
هم‌چنین مهدی عباسی(169-158) در آغاز خلافتش، ششصد میلیون درهم و چهارده میلیون دینار انباشته شده در دوران پدرش منصور دوانیقی را با گشاده دستی به مردم اعطا کرد. چندان که بیوت‌الاموال خالی شد، و خزانه‌دار به نشانه اعتراض کلیدهای آن‌ها را به خود مهدی داد. (مسعودی، 1948، 322)
حوادث سیاسی بر تشکیلات مالی حکومت تأثیر بسیار گذاشت، چه هنگامی که ترک ها بر حکومت چیره شدند، خلیفه بازیچه¬ای در دست آن ها گردید و در نتیجه بر اموال دولتی مسلط شدند و زمانی که خلافت به المستعین بالله رسید او دست مادر و دو خادم خود به نام¬های اوتامش و شاهلک را در امور بیت‌المال باز گذاشت و به آن ها اجازه داد تا هر کاری می خواهند انجام دهند. در نتیجه بیشتر اموالی که از نقاط مختلف می رسید، عاید این سه نفر می-گردید. (قلقشندی، 1997، 241؛ طبری، بی‌تا، ج9، 263)
نابسامانی اوضاع هم‌چنان ادامه داشت تا در سال324 ق ضرورت ایجاب کرد که الراضی خلیفه عباسی به ابوبکر محمد‌بن‌رائق، مقام بالایی با اختیارات تام اعطا کند. لذا به او اجازه داد تا در تمام کشورهای اسلامی دفاتر خراج و مالیات و کمک‌ها همه به دست وی و به دستور او اداره شود و بدین ترتیب وزارت از آن زمان برای دربار خلافت باطل شد. دیگر وزیر بر کارها نظارت نداشت، و فقط ابن رائق و منشی او در همه ی امور دخالت و بر تمامی آن¬ها نظارت می‌کردند. (ابن العبری، 1364، 229)
از سوی دیگر نیز، با آغاز خلافت المطیع درسال 344 ق، بر وخامت اوضاع افزوده شد و برای خلیفه هیچ‌گونه سلطه و قدرتی باقی نماند و این به هنگامی بود که معزالدوله و جانشینان او بر سرتاسر عراق استیلا یافتند و برای خلیفه جز قطعه ملکی که معزالدوله به او تخصیص داده بود و درآمد آن تنها کفاف پاره ای از هزینه‌های او را می‌کرد، چیزی به‌جا نماند. (قلقشندی، 1997، ج 1، 300 و ابن جوزی، 1415، ج 8، 236) سیاست مالی معزالدوله، منجر به ویرانی زمین‌های کشاورزی شد، و هنگامی که سپاهیان در سال 334 ق آشوب به پا ساخته حقوق خود را مطالبه کردند، معزالدوله به گردن گرفت که مطالبات آن‌ها را در مدت معینی پرداخت کند، و همین امر سبب شد که به مردم ستم روا دارد و از طرق غیر معمول، اموال اخذ کنند و زمین¬ها را تیول فرماندهان و سپاهیان سازد و در نتیجه بیشتر دواوین باطل و بی‌فایده گردید. (ابن اثیر، بی‌تا، 17)
در دوره‌ی عباسیان نظام کاملی برای بیت‌المال تدوین و سمت‌هایی درنظر گرفته شد که پس از این دوره نیز تا مدت‌ها برقرار بود. اهمّ این سمت‌ها عبارت بود از:
1) صاحب بیت‌المال: وی ناظر بر درآمدها و مصارف دیوان بود و آن‌ها را در اسناد خاصی ثبت می‌کرد و مهر وی اسناد بیت‌المال را اعتبار می بخشید.
2) مباشر بیت‌المال: وظیفه‌ی وی ضبط دخل و خرج و تنظیم اسناد هریک از کارها یا مصارف مختلف بیت‌المال بود. درخواست‌ها، رسیدها و مقرری‌ها را او ثبت و ضبط می‌کرد.
3) ناظر: وظیفه‌ی وی دقت در محاسبات بیت‌المال و بررسی اسناد آن بود. عنوان «مشارف» نیز تقریباً مترادف عنوان «ناظر» بوده است.
4) متولی دیوان: ناظر بر معاملات بیت‌المال بود و امانت یا پرداخت یا ضمانت اموال را او انجام می‌داد. متولی، به مرور زمان، به نام «صاحب دیوان» مشهور شد.
5) مستوفی: تنظیم سیاست‌های مالی و رعایت مصالح بیت‌المال وظیفه‌ی وی بود، و این مقام بسیار مهم شمرده می‌شد.
6) مُعین: همکار مستوفی و معاون وی در وظایفش بود.
7) ناسخ: از نامه‌های ارسالی و رسیده رونوشت برمی‌داشت و در صورت دخل و تصرف در آن بازخواست می‌شد.
8) عامل: ابتدا نام امیر و متولی بیت‌المال بود و سپس به کسی اطلاق می‌شد که حسابداری و حسابرسی بیت‌المال را برعهده داشت.
9) کاتب: قائم مقام عامل بود.
10) جِهبِذ: منشی بود و وظیفه‌اش دریافت مال، دادن رسید و ثبت آن در دفاتر و مطالبه‌ی دریافت‌ها بود.
11) شاهد: وظیفه‌ی وی ضبط هر آن چیزی بود که در امور بیت‌المال مشاهده می‌کرد. (متز، بی‌تا، 131ـ132؛ قلقشندی ، 1383، 466).
این عناوین در طول شکل‌گیری نهاد بیت‌المال تا اواخر خلافت عباسیان به‌کار می رفت و بعدها نیز برخی از آن‌ها هم‌چنان کاربرد داشت.
در این فصل به بررسی مفهوم بیت‌المال و انواع آن، منشأ و چگونگی پیدایش آن و هم‌چنین به بررسی معنا و مفهوم دیه و ماهیت دیه پرداختیم. با توجه به مطالب گفته شده می‌توان به این نتیجه دست یافت که بیت‌المال در نظام اقتصادی اسلام نقش مهمی را ایفا نموده و از منابع اصلی قدرت و پشتوانه حکومت اسلامی می‌باشد که به آحاد مسلمین متعلق است و طبق نظر امام یا حاکم اسلامی در جهت مصالح عمومی مسلمین به مصرف می‌رسد. از سوی دیگر نیز دیه مالی است که از طرف شرع به عنوان بدل نفس یا عضو از طرف شارع مقدار آن مشخص شده است. در مورد ماهیت دیه می‌توان گفت که دیه به عنوان نظام حقوقی مستقل دارای ماهیت دوگانه می‌باشد. چرا که از یک سو دارای جنبه‌ی مدنی است که خسارت‌ها و زیان‌های وارد شده بر مجنی‌علیه را جبران می‌کند و از سوی دیگر دارای جنبه‌ی کیفری و عبرت‌آموزی مرتکب می‌باشد.

مطلب مشابه :  دانلود پایان نامه رشته حقوق با موضوع: منشور ملل متحد

فصل دوم
منابع درآمدی بیت‌المال

بخش اول – منابع و درآمدهای بیت‌المال
پیش از بحث درباره درآمدهای بیت‌المال، لازم به یادآوری است که امروزه بیت‌المال بیشتر به اموال عمومی و اموال دولتی اطلاق می‌گردد. منابع درآمد بیت‌المال در زمان حاضر با دوران گذشته تفاوت بسیار کرده است، به طوری که برخی از منابع درآمدی بیت‌المال که در زمان گذشته باعث رونق این نهاد بوده امروزه در بسیاری از کشورهای اسلامی وجود ندارد. به عنوان نمونه می‌توان گفت که یکی از منابع درآمدی بیت‌المال در زمان گذشته خراج بوده است که دولت اسلامی به وسیله آن اموال فراوانی به دست می‌آورده است، ولی امروزه چنین عنوانی وجود ندارد.
از سوی دیگر نیز برخی مباحثی که در خصوص درآمدهای بیت‌المال در این جا مطرح می‌شود بیشتر جنبه تاریخی داشته، و بالطبع ممکن است با توجه به وضعیت کنونی زندگی امروزه، برای ما غیر ملموس باشد. طبق آن چه از کتب فقهی گذشته و حال بدست می آید، با آغاز جنگ‏ها از سال دوم هجری، 12 ماه پس از ورود به مدینه (ابن‏هشام، 1420، 233)، وضعیّت به‏کلّی تغییر یافت. از آن پس، هزینه‏های هنگفتی برای تهیه سلاح و مرکب و آذوقه مجاهدان مورد نیاز بود. ترمیم خسارت‏های جنگ و سرپرستی بیوه‏زنان و یتیمان پدر از دست داده هم بر هزینه‏ها می‏افزود. ساخت بعضی از بناهای عامّ‏ المنفعه مانند مسجد و نیز خانه برای مهاجران، از همان آغاز ورود رسول خدا صلی‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم آغاز شده بود (مجلسی، بی تا، ج19، 112-113)، و ادامه آن به منابع مالی نیاز داشت که با تشریع مالیات‏های شرعی و حلال شدن غنائم و بهره‏گیری از انفال، اندک اندک، مشکل مالی برطرف شد.
از این رو بیت‌المال از منابع متعددی گردآوری می¬شود که می‌توان موارد ذیل را منابع اصلی آن دانست: زکات، خمس، انفال، فیء، خراج، جزیه، عشور.که در ذیل به توضیح هر یک از این موارد می‌پردازیم:
گفتار اول- زکات
زکات در لغت به معنای پاکی، پاک کردن و رشد و نمو است و در اسلام ازآن نظر به آن زکات
گفته شده که وسیله پاک کردن اموال افراد از حقوق نیازمندان و نیز وسیله افزون شدن و رشد یافتن اموال آن‌ها است(ادیب، 1383، 22)، چنان که در قرآن کریم آمده است: «قَد اَفلَحَ مَن زکّها» (سوره شمس(91)، آیه‌ی9)
«یعنی هر آینه رستگار شدآن کس که نفس خویش را از پلیدی ها پاک گرداند».
و در مفردات چنین آمده است: اصل زکات، رشد ونمو و فزونی است که از برکت دادن خدای تعالی حاصل می‌شود و در امور دنیوی و اخروی هر دو در نظر گرفته می‌شود، می‌گویند؛ «زکا‌الزرع یزکو» وقتی است که از کشت و زراعت، فزونی و برکت حاصل شود، و معنای اصطلاحی زکات، عبارت از مقدار مشخصی از مال است تحت شرایطی خاص از اموال فرد خارج می‌گردد. (راغب اصفهانی، 1383، 145) از این رو در اصطلاح فقهی نیز نوعی مالیات مخصوص و معیّن است که هر مسلمان متمکّن باید به عنوان فریضه مالی و حق فقیران در اموال خویش بپردازد. (اجتهادی، 1352، 101)
در فقه اسلامى، زکات عبارت است از: حقّ واجبى که به بخشى از اموال برخی افراد غنیّ و ثروت‌مند جامعه تعلق می‌گیرد و باید به نفع فقرا براى صرف در مصالح عمومى پرداخت شود.
(مشکینی، بی تا، 280 – 281)
اغنیا با دادن زکات، از صفات زشتى مانند حرص و بخل (تا اندازه‌اى) پاک می‌گردند و اموالشان نیز با خیر و برکت دنیوى و اخروى، رشد و نموّ خواهد کرد. هم‌چنین از دیدگاه فقها، اصل وجوب زکات از ضروریات و ارکان دین مقدس اسلام است. (علامه حلّی، بی‌تا، ج5، 7 – 8؛ موسوی خمینی، 1408، ج1، 311)
زکات در اسلام، یک

Leave a Comment