دانلود پایان نامه درباره اخلاق کار، اندرزنامه، فرهنگ و تمدن

فضیلتمند باشد، عمل نیز فضیلتی خواهد بود و اگرنه رذیلتی خواهد بود.
همانگونه که اشاره داشتهاند، اخلاق کاربردی دارای چند ویژگی است که آن را از دیگر رشتههای اخلاق جدا میسازد. یکی از این ویژگیها پرداختن به جزییات اعمال و زمینههای آنهاست. یکی دیگر هم توجه مستقیم به موضوعات عملی و کاربردی است. اخلاق کاربردی همچنین تلاش دارد تا راه حلی کاربردی را در حل مسائل و کانون بحرانهای اخلاقی پیدا نماید و از این رو به نقطه نظرهای جدید که پدید آمد? از تکنولوژی هستند نیز خواهد پرداخت. اخلاق کاربردی سعی دارد تا پاسخی نوین و عملی به تعارضات اجتماعی و برخی مسائل چالشی دیرین دهد. و دست آخر آن که اخلاق کاربردی همتش نهادینه ساختن اخلاق در میان جوامع و گروههای خرد و کلان است.366
سنت اندرز، در ایران نیز به منظور همهگیر کردن اخلاقیات صورت پذیرفته است و همانگونه که پیش از این گفته شد، در اندرز قرار بر رشد آدمی از سطح معرفت به سطح انسان فضیلتمند است. از این رو در این اندرزها علاوه بر موضوعات اخلاق فردی و تربیتی از موضوعات بهداشتی، زیست محیطی، اخلاق شهریاری، تعلیم و تربیت، شهروندی و غیره نیز سخن به میان آمده است. پافشاری بر این مسائل کاربردی با پدید آمدن اسلام از بین نرفت و بعدها در بستر اسلام آثاری چون مرآ? الامراء و نصیحه الملوک، نوادر الطبیّه و ابواب فقهی پیرامون حقوق الحیوان و حقوق الدابه، خلق گردید.
موضوع تاریخ و چگونگی آغاز مشاغل و حرفهها از موضوعاتی است که یافتن تاریخ دقیق و موثقی برای آن دشوار مینماید؛ اما آنچه معلوم است این است که ایرانیان همانند دیگر آریاییان مردم را به طبقههای اجتماعی تقسیم مینمودند. روحانیون اولین طبقه از این اجتماع بودند و در طبقه دوم پادشاهان قرار داشتند و طبقات بعدی شامل کشاورزان و صنعتگران بود یکی از راه حلهای اخلاقی جامعه، همان مسئله طبقه و کاست اجتماعی بود. به نظر میآید که پس از داریوش هخامنشیان کمکم حرفهها در ایران رواج یافتند و دین زرتشتی نیز میباید برای آنها راه حلی اعتقادی و اخلاقی مییافت. از این رو دو طبق? ارتشتاران و روحانیان که از اهمیت بیشتری برخوردار بودند، مورد دقت بیشتری واقع گردیدند و طبقات بعد نیز در پایین واقع شدند. جالب آن که تصور دین- دولت با برافتادن ساسانیان از بین نرفت و پس از اسلام نیز ما شاهد ظهور و بروز این اندیشه در میان آثار اخلاقی بعد از اسلام بودهایم. به عنوان مثال در متنی اخلاقی به نام “فرائد السلوک فی فضائل الملوک” که ظاهراً در 610 هجری نگارش یافته است آمده:
آفریدگار با نگاهی از سر احسان، گروهی از آدمیان را مجزا کرد، آنان را به لطف خاص خود احاطه کرد و نور نبوت را به ایشان ارزانی فرمود و قبای مأموریت روحانی را بر قامتشان پوشانید. آفریدگار همچنین از راه مشیت حکیمان? خود گروهی از بندگان خود را برگزید و ایشان را به افتخار عقل از دیگران متمایز ساخت و به زیور فرّ الهی آراستهشان کرد و پرتو فر شهریاری را بر ایشان افکند و آنان را در جبروت کبریایی جای داد.367
در ادامه نویسنده درباب توجیه اخلاقی اعمال پادشاهان اعلام میدارد که خداوند به آنان شمشیر داده است تا که با شمشیر بُرّان خشم، سر از تن هرکس که از آن راه منحرف شود و رهنمودهای پیامبر را نادیده گیرد جدا کنند و با شمشیر داوری دُر و گوهر بستُرند.
با توجه به اهمیت شهریاری بیشتر اندرزهای عملی به این طبقه اختصاص دارد .در ضمن این که اندرزهای بسیاری وجود دارند که مخاطب آنها میتواند گروههایی از مردم مختلف باشد، اما آنچه کار را کمی دشوار مینماید آن است که در بسیاری از موارد مخاطب اندرزها مشخص نگردیده است، فلذا دسترسی به اخلاق حرفهای این اندرزها را با دشواری مواجه میسازد. از این رو باید به دنبال راه حلهایی بود تا این اندرزها بیرون آمده و مشخص گردند. یکی از این راهکارها توجه دقیق به کلمات اندرزی است که در هر اندرز به کار رفته است. این بدان جهت است که در تاریخ ساسانیان که همزمان با فارسی میانه است منصبهایی چون، روحانیت، قضات، موبدان و هیربدان، معلمان، جنگاوران، کارکنان ادارات، پزشکان، شعرا، اختر شناسان، کاتبان و نویسندگان و مشاغل مربوط به طبق? کشاورزان و صنعتگران وجود داشته که در بررسی اندرزها باید آنها را در نظر داشت. نقطه نگاه دیگر را باید در فضای عمومی حاکم بر هر شغل یافت. به عنوان نمونه کتابت با گزاره های اخلاقی چون صداقت و رازداری در ارتباط است. پس هرجا که نامی از صداقت و یا راز داری به میان آمده است باید دقت گردد که آیا در اندرز مواردی دیگر را که به اخلاق حرفه ای در کتابت اشاره دارند میتوان یافت یا خیر؟
در ادامه سعی میگردد تا چگونگی اخلاق کاربردی به کار رفته در این اندرزها را بررسی نماییم؛ اما پیش از ورود به چنین مطلبی میبایست کمی پیرامون صفات و سجایای اخلاقی که اندرزنامهها بدان پرداختهاند اشاره شود و سپس سرفصلهای اخلاق کاربردی این اندرزها مورد بررسی بیشتر قرار گیرند.
اندرزهای پهلوی به صورت گسترده در صدد بیان و تبیین صفات اخلاقی هستند. اصولی چون راستگویی، میانهروی، رادی، نیکی، کوشایی، کمال، عدالت، قناعت، سازش، سخاوت، بهدینی، دوستی، دلیری، شرم، خرسندی، مهر، دلسوزی، بخشش، شادی و خرمی، مشورت، پاکیزگی، محبت نسبت به همسر، آبادانی، شهادت درست، عهد و پیمان، دستگیری، پادشاهی نیک، قیام برای نابودی دشمنان، آزاد مردی و بزرگ مردی، دادستانی، مردمداری، رادی، خواستاری فرهنگ و صفات بسیار دیگر، همگی بر این اشاره دارند که آدمی برای نجات باید راه اخلاق را بپیماید. در این میان بسیاری از این صفات باید تحت امر برخی اصول و مفاهیم کلی قرار گیرند.
در نظام اخلاق کاربردی اندرزنامهها چگونگی قرار گرفتن این اصول بیان نگردیده، با این حال اندرز دهنده در برخی از موارد خود این اصول را به صراحت ذکر نموده و در برخی دیگر نیز به کمک قرائنی میتوان این اصول را استخراج نمود. اما طرف? سخن در این اندرزها آن است که در اندرزها قرار است انسان، در نهایت روح خود را بپروراند و از این ره ایزدان را یاری نموده و خیر را برای گیتی و تمام موجودات نیک به ارمغان آورد. به دیگر بیان، در اندرزنامهها از نوعی صفات اخلاقی نام برده شده است که آنها را میتوان در ذیل اصول کلیتری همچون دین، خردورزی، میانهروی، کوشایی، اختیار و اصول دیگری از این دست یافت. خود این اصول نیز میباید در یک راستا به کار بسته شوند و آن نجات روان است. آنچه در ادامه خواهد آمد در واقع تلاشی است برای نمایاندن این واقعیت که اخلاق، رکنی اساسی در فهم جامعه زرتشتی باستان است. رکنی که حتی برای نوشتن تاریخ فرهنگ و تمدن و حتی سیاست این مرز و بوم نیز نباید از آن غافل بود.
2. اخلاق شهریاری
اندرزهای شهریاری یکی از مهمترین جلوههای اخلاق شاهانه در ایران باستان است. در اندیشه مزدیسنی شهریاری با ایزد خشثره در هم تنیده شده است. ایزدی که ما از آن به عنوان شهریور یاد میکنیم، ایزد آسمان و فلزات نیز هست که با جنگاوران ارتباط تنگاتنگی دارد. ظاهراً او در ابتدا با جنگ در ارتباط بوده ولی در بندهش او به عنوان ایزد حامی فقرا و بیچارگان است.368 اما به صورت کلی میتوان گفت که خشثره وظیفهاش دفاع از شهریاری است تا با کمک آن صلح را نگه داشته و دین را یاری دهد.369 در سنت زرتشتی و از همان ابتدای پیدایش این دین، گشتاسب دین زرتشت را قبول می کند و سعی در توسعه آن دارد. همین امر نیز خشم ارجاسب را برانگیخته و گشتاسب ناگزیر از جنگ با ارجاسب میگردد.
اندیشه توأمانی دین و دولت رکن اساسی حکمرانی در ایران به شمار میآید. این همراهی به روشنی در سخنان پادشاهان ایرانی ذکر گردیده است. به عنوان نمونه، داریوش هخامنشی پیروزی خود را مدیون یاری اورمزد و مغان میداند.370 در دوران ساسانی نیز دین مظهر و تاج شاهان ساسانی است. آنان همچنان که خود را موظف به برقراری نظم و عدالت میکردند، خود را نیز پاسداران دین میپنداشتند. اردشیر اول گوید:
بدان که دین و شاهی قرین یکدیگرند و یکی از دیگری بی نیاز نیست. دین اساس ملک است و ملک نگهبان دین است. هرچه را اساس نباشد معدوم گردد، هرچه نگهبان نداشته باشد تباهی گیرد.371
در سنت زرتشتی، دین در یک نفر و شهریاری نیز در یک نفر گرد آمده است. اگر پادشاهی از آنِ جم، گرشاسب و اردشیر بوده است وظیف? دین نیز بر دوش زرتشت و آذرباد مهراسپندان و تنسر و کرتیر قرار داشته. اما ظاهراً در یک مورد میتوان نشانی یافت که دین و دولت در یک شخص گرد آیند. بنابر فرجامشناسی زرتشتی تنها سوشیانس است که دین و دولت هر دو را با یکدیگر دارد. با تمام این تفصیلات توأمانی دین و دولت موضوعی است که در کتابهای پهلوی از آن غفلت نگردیده است. به عنوان نمونه در گزیدههای زادسپرم372 و دینکرد سوم373 به لزوم این تعامل اشاره گردیده است. دینکرد سوم در شرح این ماجرا میگوید:
Abar xwadAyih Ud dEN NIgEz i w?h-dEN
hAd xwadAyih dEN Ud dEN xwadAyih ] ham-[ d?hAN asTih. Az w?h-dEN NIgEz.
aNdar hAN wAzag awECN-?z haNbasAN kEC padEC ham-dAd?sTANih pad hAN i-CaN xwadAyih abar dEN. dEN abar xwadAyih wINArdagih kEC, oh-?z w?hAN-dEN fragAN-bUN wAzag AsTawANih abar ohrmazd-baNdagih, m?hENICN i dEN EwAg az dId a-wIsANICN.
Er xwadAyih m?hNIdArih az dEN, ohrmazd baNdagih mazdEsNIh ] i[ dEN az xwadAyih. U-CAN abEr-Tar brAzICN sud ] i[ m?hEN o dAmAN. Pad hamih i xwadAyih Ud w?h-dEN, rAsT xwadAyih: Ud pad hamih] i[ w?h-dEN Ud rasT xwadAyih. w?h-dEN ]Ud xwadAyih[ ham-NAf.
c?oN xwadAyih dEN ] Ud[ dEN xwadAyih ]ham-[ d?hAN, aoN a-xwadAyih ag-dENih-?z U dag-dENih a-xwadAyih-?z.
درباره پادشاهی و دین از شرح دین بهی.
پادشاهی دین و دین و پادشاهی هم میهنان یکدیگرند. از نگاه دین بهی.
دربار? این موضوع حتی کسانی که عقید? متفاوت دارند با یکدیگر همسخناند که پادشاهی بر شالود? دین بنا شده و دین بر شالود? پادشاهی. بنابر این آموز? مربوط به بنیاد دین بهی آن است که هیچ جداییای میان این دو چیز وجود ندارد: اعتراف به بندگی اورمزد و گستراندن دین.
دینگستری ایرانیان از دین است؛ (که باعث می شود) مردم بندگان اورمزد باشند و مزدایی بودن دین از پادشاهی باشد. درخشش والای آنها سود فراوانی است که برای آفریدگان دارند. فقط با آمیختن پادشاهی و دین بهی، پادشاهی برپاست. با آمیختن دین بهی و پادشاهی راست، دین بهی (و پادشاهی) خویشاوند شوند.
همچنین چون پادشاهی دین و دین پادشاهی هم میهن یکدیگرند، پس نبود حکومت و بد دینی، و بد دینی و نبود حکومت نیز (هم میهن یکدیگر) هستند.374
اخلاق شهریاری در پی پاسخ به دو سؤال اساسی است؛ یکی این که چه کسی باید حکومت کند؟ و دیگر آن که چگونه باید بر مردم حکم راند؟ این دو پرسش، که سؤالهایی هنجاری اند و چون در سیاست نیز از آنها بحث می شود، به محلی برای تلائم اخلاق و سیاست تبدیل شده است.375 در اندیش? مزدیسنی، شهریاری میتواند خوب یا بد باشد. زیرا انسان امکان خوب و بد شدن را دارد. از این رو در سنت زرتشتی فرمانروایان نیک از موهبتی الهی به نام فرّ کیانی برخوردار بودهاند. فرّ کیانی، توجه خاص اورمزد به یک فرمانروا را میرساند، پس شهریار وظیفهای بس سنگین دارد. همانگونه که در عرصه جهان کبیر اهورهمزدا شهریاری را دارد،376 در عرصه جهان صغیر نیز انسان موضوع اصلی است، پس باید برای اداره جامعه نیز زمام کار بدست شهریاری باشد. زیرا جامع? بدون شهریار، بینظم خواهد بود که خود خلاف حکمت و خواست الهی و نظم اشه است.377 پس حاکم از آن رو که حافظ نظم است، باید مورد توجه خاص اورمزد باشد. به بیان دیگر

مطلب مشابه :  دانلود پایان نامه ارشد درموردامیرالمومنین، جامعه اسلامی، ابن تیمیه

Leave a Comment